Themabijeenkomst ACO ‘Nooit te oud voor kunst en cultuur’ d.d. 26 april 2017

Aanleiding
Kunst en cultuur is voor iedereen belangrijk: het activeert, inspireert en biedt afleiding. je komt los van de dagelijkse beslommeringen en het kan het leven plezieriger maken.
Veel Utrechtse ouderen maken al gebruik van het brede aanbod van kunst en cultuur in Utrecht, maar niet iedereen! Kwetsbare ouderen en ouderen met een migratie achtergrond doen dat minder.
In de komende twee jaar doet Utrecht – als een van de vijf gemeenten – mee aan Age Friendly Cultural Cities (AFCC). Wanneer en waarom is dit project opgezet? Wat zijn de Utrechtse plannen? Hoe worden de groepen die weinig gebruik maken van cultuur hierbij betrokken? Zijn er inspirerende voorbeeld in andere gemeenten?

Gastsprekers zijn:
– mevrouw José Jeltes, senior adviseur gemeente Utrecht MO
(mede namens de afdeling Cultuur waarvan niemand aanwezig kon zijn)
– mevrouw Brenda Emmen, AFCC-project vanuit de gemeente
– mevrouw Ingrid Smit, medewerker LKCA
– mevrouw Fenna van Hout, medewerker LKCA

Gemeente Utrecht
José Jeltes meldt dat er al heel veel in de stad gebeurd op het gebied van kunst en cultuur. Er zijn diverse initiatieven zoals bijvoorbeeld ‘Museumvrijdag’. Daarnaast komen er steeds meer projecten waarin cultuur, zorg en welzijn elkaar ontmoeten. Bij de projecten kijkt de gemeente of (thuiswonende) mensen daar zelf het ‘eigenaarschap’ voor willen dragen om de duurzaamheid ervan te bevorderen.

Age Friendly Cultural Cities (AFCC)
De start van Age Friendly Cultural Cities was in 2013. Utrecht haakte enige tijd later aan met een muziekprogramma voor dementerende ouderen, het Grijze Koppen Orkest, een zeer laagdrempelige activiteit waarbij scholen en wijkbewoners worden betrokken.
Duurzame voortzetting is een belangrijk aandachtspunt bij alle projecten die in gang worden gezet; het is immers jammer als een mooi project na verloop van tijd een stille dood sterft.

In het kader van AFCC denkt Utrecht na over cultuurparticipatie van ouderen, maar bekijkt ook hoe er meer jongeren bij het rijke stedelijke aanbod van kunst en cultuur kunnen worden betrokken. ‘Verjonging van het publiek’ is immers ook een opgave. Deelname aan AFCC wordt gezien als een kans om aan meerdere doelstellingen te werken. Hoewel oudere bewoners goed gebruik maken van het aanbod, worden lang niet alle ouderen bereikt. De gemeente zou de groep graag verbreden.
Kunst en cultuur kunnen immers ontmoetingen tussen mensen stimuleren en verbindingen tot stand brengen die niet zo vanzelfsprekend zijn. Om die reden werd voor het nieuwe tweejarige programma ‘Kunst van delen’ contact gezocht met instellingen zoals het Jongerencultuurhuis Kanaleneiland, ‘Oase’ en ZIMIHC. De gemeente Utrecht verwacht dat het programma een bijdrage zal leveren aan het versterken van de samenwerking tussen cultuur, zorg en welzijn.

In 2018 wordt er een landelijke eindmanifestatie georganiseerd waar alle deelnemende gemeenten hun projecten presenteren. Een deskundige jury beoordeelt de inzendingen op verschillende aspecten: samenwerking tussen cultuur, zorg en welzijn, impact op ouderen, en zo meer.

AFCC wordt deels gefinancierd door de gemeente. Er zijn ook fondsen betrokken, die deelfinancieringen voor hun rekening nemen, onder andere het VSB-fonds en Fonds Schuytema van Loon.

Project ‘Kunst van delen’
Brenda Emmen merkt op dat als bij het stijgen van de leeftijd het vaak stiller en rustiger wordt in je omgeving; AFCC wil ouderen uit alle wijken proberen te bereiken, ongeacht waar zij vandaan komen of in welke wijk zij wonen.
Vele jaren geleden werd daar al ervaring mee opgedaan met groepen Turkse vrouwen in Utrecht-West. Zij werden uitgenodigd om te vertellen of te laten zien waar ze goed in zijn. Dit leidde uiteindelijk tot een mooie tentoonstelling van handwerk in het Lombokmuseum. Een mooi project, wat jammer genoeg geen vervolg heeft gekregen. Met ‘verduurzaming’ waren we toen helemaal niet zo bezig.’

De vraag waar ouderen in Utrecht trots op zijn, wordt nu opnieuw opgepakt. Dat er een groep Chinese ouderen met een opera bezig is, was niet alom bekend. Deze groep is in contact gebracht met Jonge-rencultuurhuis Kanaleneiland; de jongeren en de ouderen laten elkaar zien waar zij trots op zijn en wat hen bezighoudt. Cultuur is het middel waarmee mensen worden uitgenodigd om ervaringen te delen.

Al werkende wordt geprobeerd om een methodiek te ontwikkelen waardoor de opbrengst van zo’n project niet verloren gaat. Het kan dan vervolgens worden herhaald.

José Jeltes vult aan dat er eerst in één wijk wordt gestart, en dat het daarna op grond van de opgedane ervaringen activiteiten worden uitgebreid.

Overige projecten
Het Festival of Older People (oktober 2017), is een initiatief van een cultureel antropoloog die overal ter wereld onderzoek heeft gedaan naar ouder worden. Hier wordt kunst ingezet om de visie op ouderen in de Nederlandse samenleving bespreekbaar te maken.
‘Hangplek voor Ouderen’ is een theaterproject, een ‘feuilleton,’ geheel door ouderen gemaakt. Hiervoor trokken actieve ouderen de wijk in om leeftijdgenoten die zo’n voorstelling niet zo gemakkelijk bezoeken, persoonlijk uit te nodigen.
In het project Digitale Buddies vertellen ouderen hun eigen verhaal aan HKU-studenten. De verhalen worden vastgelegd met behulp van een computer. Zo wordt internet gebruikt om een verhaal vast te leggen, maar ook om de oudere te laten zien wat computers en internet hen kunnen bieden. De studenten maken minidocumentaires; zij leggen de lessen vast die ouderen aan de volgende generatie willen meegeven.
Er zijn plannen voor een ‘mini-documentaire-festival’.
De voorstelling ‘Dag mama’ zal in september a.s. in Utrecht gaan spelen en wordt geproduceerd in samenwerking met de Alzheimerstichting. Na de voorstelling wordt er een workshop gehouden, waarin wordt gesproken over het gespeelde verhaal in relatie tot de eigen situatie. Op deze manier worden kunst en cultuur benut om met elkaar tot verdieping te komen, vindt José Jeltes.
In het project ‘Saffierlaan’ heeft een Spaanse kunstenares samen met de bewoners een kunstwerk gemaakt.
De heer Leideritz vult aan dat Careyn subsidie van de Van Dalestichting heeft gekregen om het artists in residence programma te gaan verbreden tot een kunstatelier op de leegstaande dertiende etage van ’t Huis aan de Vecht.

Wat doet het Landelijk Kennisinstituut voor Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA)
Fenna van Houten legt uit dat het LKCA netwerkbijeenkomsten organiseert m zoveel mogelijk kennis uit te wisselen over het aandachtsgebied, dat breed wordt opgevat: amateurkunst is actieve cultuurparticipatie in de vrije tijd.
Cultuureducatie hangt samen met onderwijs. Het LKCA richt zich in het bijzonder op professionals, waaronder ook beroepsbeoefenaars en vakdocenten, die met amateurs werken. Er kan echter ook gedacht worden aan de kunst- en cultuurafdelingen van lokale en landelijke overheden.
Uitgangspunt is dat iedereen die dat wil, ook de mogelijkheid moet krijgen om actief deel te nemen aan kunst- en culturele activiteiten. In elk geval om hiermee kennis te maken.

Lang Leve Kunst
Het programma ‘Lang Leve Kunst’ is gestart in 2012 vanuit de verwachting dat het aantal ouderen de komende jaren wereldwijd aanzienlijk gaat stijgen. In 2040 zullen er in Nederland 4,7 miljoen mensen van 65 jaar en ouder wonen. Een groeimarkt voor de culturele sector!
Doelstellingen van dit programma zijn: het versterken van publiek-private samenwerking (1), meer aanbod voor ouderen creëren (2), een creatiever en uitdagender aanbod (3), versterken van de regionale infrastructuur en de samenwerking tussen de sectoren kunst & cultuur en zorg & welzijn (4), aandacht voor ouderen in de curricula van kunstvakopleidingen (5) en het beïnvloeden van de beeldvorming over ouderen en kunstbeoefening (6).

Dit programma is bijzonder succesvol verlopen; in de periode 2013-2016 werden honderdduizenden ouderen bereikt met projecten, naast duizenden professionals en vrijwilligers. Aan de in totaal bijna duizend projecten werd in totaal € 9,8 miljoen besteed. Ook een internationale variant van het project is opgezet in samenwerking met België, Duitsland en Groot-Brittannië.

Onderzoek en monitoring
Ingrid Smit meldt dat het LKCA is een kennisinstituut is, dat aan onderzoek en monitoring doet. In het kader van netwerkvorming worden er conferenties en intervisiebijeenkomsten voor cultuur- en beleids-professionals georganiseerd. Er wordt nu gewerkt aan onderzoek naar een project rond eigenaarschap van ouderen – projecten waarover ouderen zelf de regie hebben.

Succesvolle projecten in andere gemeenten
Een succesvol verlopen project in Doetinchem is ‘Naoberschap’. Het doel was om cultuurparticipatie van ouderen te bevorderen door activiteiten in de directe woonomgeving aan te bieden.
In Den Haag draait het project ‘Levenskunst’ , waarbij de gemeente samen met enkele zorginstellingen werkt aan het opzetten van kunstateliers ‘voor en door’ ouderen.
Een ander voorbeeld komt uit Maastricht, een stad die sterk op mode is gericht. Daar loopt sinds vorig jaar een project waarin ouderen traditionele handwerktechnieken aan studenten leren, die daar in het kader van hun opleiding nieuwe vormen aan geven.

Het LKCA heeft in samenwerking met het Landelijk Expertisecentrum voor Sociale Interventies (LESI) kwalitatief onderzoek gedaan naar projecten voor en door ouderen. Dit heeft goede aanbevelingen opgeleverd voor de inrichting van nieuwe projecten. Een belangrijke bevinding was dat dergelijke projecten iets betekenen op het gebied van zingeving: een oudere is immers niet iemand die aan het eind van zijn of haar leven is gekomen, maar iemand die iets bijzonders kan en zich kan blijven ontwikkelen.

Do’s en don’ts
Belangrijk is de persoonlijke benadering en dat ouderen worden aangesproken op hun intrinsieke behoeften, en dat er niet voor hen wordt bepaald wat dat kan zijn.
Vervolgens moet de oudere de ruimte krijgen en zich op zijn of haar gemak voelen. Professionele begeleiding is een essentiële voorwaarde. Dit betekent niet dat er geen vrijwilligers bij een project betrokken kunnen worden, maar betrokkenheid van professionals is vereist.
Andere randvoorwaarden zijn: goede bereikbaarheid van de activiteit en een voor ouderen aangenaam tempo van de activiteit.

Het is verstandig om vooraf geen ambities uit te spreken over wat er bereikt moet worden. Dé oudere bestaat immers niet. Je kunt niet van te voren al vastleggen waar je naartoe gaat werken.’

Daarnaast is tijdsinvestering voor sommigen een reden om af te haken of niet eens eraan te beginnen. Deelname aan een activiteit kan een te grote tijdsbelasting zijn. Daar moet een beetje rekening mee gehouden worden in de planning.

Sociale aansluiting wordt vaak genoemd als belangrijke reden voor ouderen om aan activiteiten mee te doen, maar lang niet alle ouderen gedijen goed in groepen. Sommige mensen werken gewoon het liefst op zichzelf, bijvoorbeeld door individueel te schilderen en niet deel te nemen aan een groepsactiviteit.

Handreiking voor lokaal beleid
LKCA heeft speciaal voor gemeentelijke beleidsmedewerkers van culturele afdelingen een handreiking geschreven. Zij zijn vaak het eerste aanspreekpunt voor culturele aangelegenheden, en kunnen contact leggen met de collega’s van welzijn en sport. De handreiking biedt ook aanknopingspunten en adviezen ten behoeve van verduurzaming van initiatieven/projecten en het voeren van structureel beleid. De handreiking is te downloaden op de website van LKCA.
In aansluiting hierop wijst José Jeltes op het onderzoek dat de gemeente in samenwerking met Hogeschool Windesheim en MOVISIE doet, waarvan de resultaten in september a.s. worden verwacht.

Reacties en discussie

Publiciteit
Er wordt opgemerkt dat er over dit nieuwe initiatief niets is gepubliceerd in huis-aan-huisbladen, voor zover bekend. Ook de ouderenbonden, migranten ouderenorganisaties etc. zijn niet benaderd – een gemiste kans! In het bijzonder wordt gepleit voor meer aandacht voor Vleuten-De Meern. Mevrouw Jeltes neemt deze suggesties mee.

Aansluiting bij Utrecht Culturele Hoofdstad 2018
Vanuit de ACO wordt opgemerkt dat cultuur al lange tijd in de belangstelling staat, neem bijvoorbeeld de poging om Utrecht als Culturele Hoofdstad 2018 te nomineren (niet gelukt). Wordt in het kader van AFCC daarbij aangesloten?
José Jeltes legt uit dat AFCC is bedoeld als extra impuls naast het reguliere aanbod. Het belangrijkste doel is ouderen te bereiken die daar niet vanzelfsprekend gebruik van maken. Gesuggereerd wordt om toch met de sleutelfiguren die de nominatie hebben voorbereid, contact op te nemen voor ideeën.

Activiteiten in de wijken
De ACO suggereert om ook contact op te nemen met de bibliotheken en met de podia in de wijken, zoals (ZIMIHC, Krachtstation Kanaleneiland, UCK , HKU, etc.). Ook met de organisatie van Culturele Zondagen. Volgens José Jeltes zijn die contacten er al wel, maar bestaat daar geen totaal overzicht van activiteiten in de wijken/buurten.
Overigens kunnen ouderen die iets willen weten over activiteiten in hun buurt of wijk altijd terecht bij de sociaal makelaars. Mensen die zelf initiatieven hebben, kunnen bij het gemeentelijke Initiatievenfonds terecht voor financiële ondersteuning. Ook de afdeling Cultuur heeft een subsidieregeling.

Conclusies

• Duidelijk is hoe belangrijk kunst en cultuur voor ouderen is; voor sociale contacten en waardering. Ook kan het een positieve bijdrage leveren aan de gezondheid van ouderen.
• Verder is essentieel dat de regie bij de ouderen zelf moet liggen en dat hun behoeften niet voor hen moeten worden ingevuld.
• Naast deze belangrijke randvoorwaarden is het streven naar duurzaamheid van projecten van belang. Voorkomen moet worden dat activiteiten na enige tijd weer ophouden.
• Aan het AFCC moet meer bekendheid worden gegeven via de media. Ook contact leggen met  ouderenorganisaties etc., zodat initiatieven kunnen ontstaan.
• Sluit ook aan bij bestaande activiteiten in de wijken/buurten en met de organisatie van de Culturele Zondagen. Ook bijvoorbeeld met de sleutelfiguren die de nominatie van Utrecht als Culturele Hoofdstad hebben voorbereid. Via diverse wegen kunnen initiatieven ontstaan
• Positief om een relatie te leggen tussen cultuur en zorg; breidt dit uit naar het wonen en woonomgeving!