Themabijeenkomst Oudermishandeling (januari 2016)

ACO Themabijeenkomst  op 27 januari 2016 ‘Ouderenmishandeling’

“Ouderenmishandeling stopt niet vanzelf” Met deze slogan vraagt de regering aandacht voor het probleem van ouderenmishandeling[1].

In 2014 heeft de ACO hieraan aandacht besteed in een themabijeenkomst. Dit was aanleiding om in een advies aan het college haar zorgen te uiten over dit groeiend probleem en met name het risico dat ouderenmishandeling te weinig aandacht zou krijgen door de fusie van Meldpunt Huiselijk Geweld en het AMK in ‘Veilig Thuis’ (2015). Terwijl de kans op mishandeling van ouderen eerder zal toe- dan afnemen, nu ouderen langer zelfstandig (moeten) blijven wonen.

Nu, een jaar later is het tijd voor een update. Wat zijn de cijfers en ervaringen? Hoe voorkom je ouderenmishandeling.

Gastsprekers:
– mw. Isla Corten, Buurtteam Zuilen,
– mw. Kim Droog, coördinator Geweld in afhankelijkheidsrelaties bij de

 Buurtteams:
– mw. Marieke de Boer, gemeente Utrecht
– mw. Marianne van de Krans, Veilig Thuis

Ter illustratie wordt gestart met een filmfragment uit de film ‘Van signaleren naar bespreken’ [2] waaruit blijkt hoe moeilijk het is om mishandeling bespreekbaar te maken. Mensen zijn vaak te bang of beschaamd om erover te praten

In de praktijk
Mw. Corten geeft vervolgens enige voorbeelden uit haar praktijk. Van fysieke mishandeling is bijvoorbeeld sprake bij een echtpaar waarvan een van de echtelieden dementeert. De gezonde partner verliest zijn of haar geduld wel eens, maar dat geldt voor de dementerende partner ook, bijvoorbeeld als hij of zij de ander niet meer herkent. Gevallen van psychische mishandeling maakt mw. Corten ook wel mee; dan wordt ouderen zorg onthouden, of deelname aan een dagactiviteit. Ten slotte komt financiële mishandeling nog steeds veel voor. Denk bijvoorbeeld aan ouderen die hun eigen administratieve zaken niet meer kunnen bijhouden, wel een aanzienlijk vermogen hebben en een familie(lid) daarop aast. Het regelen van mentorschap door hulpverleners blijkt moeilijk. Goed handelen en voorkomen is niet eenvoudig.

Mw. Droog, vertelt dat elk Buurtteam 1 à 2 aandachtsfunctionarissen heeft, gespecialiseerd in dit onderwerp. Zij verzamelen zoveel mogelijk informatie en zoeken ook de samenwerking met andere organisaties.

Mw. De Boer wijst op het landelijke actieplan ‘Ouderen in veilige handen’ (2011). Daarin gaat het vooral om het doorbreken van het taboe dat aan ouderenmishandeling kleeft, en aan het doorbreken van handelingsverlegenheid. De gemeente Utrecht investeerde in Veilig Thuis, het meldpunt voor huiselijk geweld, kindermishandeling en ouderenmishandeling. Het ministerie van VWS heeft het actieprogramma, horend bij Ouderen in veilige handen, medio 2015 verlengd tot 2017. [3] Uit het verloop van het programma gedurende de eerste vier jaar is geconcludeerd dat inspanningen zich vooral moeten richten op het bespreekbaar maken van ouderenmishandeling, en op aanpak van financiële uitbuiting.

Mw. Van de Kransverzorgt trainingen, onder andere aan Buurtteams. Cijferoverzichten over de laatste jaren tonen aan dat het aantal meldingen van ouderenmishandeling sterk steeg, maar dat dit in 2015 lijkt te stabiliseren.[4] Dit is mogelijk het gevolg van organisatiewijziging van het Meldpunt/Veilig Thuis waardoor men slecht te vinden was. Ook de onbekendheid bij de buurtteams speelt hierbij ongetwijfeld een rol. Zij geeft nu trainingen aan de Buurtteams. Bij Veilig Thuis signaleert men de laatste tijd overigens vaker gevallen van ontspoorde (mantel)zorg. Knelpunt is de beschikbaarheid van voldoende uitwijkplekken, vooral voor ouderen en dan in het bijzonder voor dementerende ouderen. Dergelijke opvangplekken zijn er niet genoeg.

Registratie
De cijfers stabiliseren in 2015, wordt geconstateerd, maar wie registreert dat? Mw. Van de Krans geeft aan dat Veilig Thuis sinds 1 december jl. aangesloten is op een centraal registratiesysteem. Er worden jaarlijks ongeveer 190 gevallen van mishandeling gemeld, zowel schriftelijk als telefonisch, en ook via de politie of via school. Dit zijn dus niet in het bijzonder gevallen van ouderenmishandeling. Veilig Thuis is wettelijk verplicht te registreren, maar niet om te vermelden welk soort ouderenmishandeling het betreft. Buurtteams registreren overigens niet. Dat is een knelpunt. Ook het ontbreken van een rubricering naar soorten van mishandeling. ‘Ouderenmishandeling’ alleen is te beperkt. Over deze wens zal de gemeente in gesprek gaan met ‘Veilig Thuis’.

Verder heeft elk verpleeg- of verzorgingshuis een aandachtsfunctionaris of beleidsmedewerker met het onderwerp ‘mishandeling en huiselijk geweld’ in haar portefeuille. Voor professionals in de zorg is er een waarschuwingsregister (zwarte lijst van medewerkers) en geldt een meldcode.

Naast kwantitatieve gegevens, is ook kwalitatief onderzoek noodzakelijk.

Training
Worden ook andere professionals dan die bij de Buurtteams getraind?

Dat is het geval, zegt mw. Van de Krans, op andere beroepsgroepen richtte Veilig Thuis zich al eerder. Het gaat er in de training om, om het bewustzijn bij de professionals te vergroten, waardoor gevallen van (ouderen-) mishandeling eerder worden herkend, gesignaleerd en gemeld. Er is ook een training voor vrijwilligers, ook voor vrijwilligers van Administratie Thuis.

Gevoel van onveiligheid
Veel ouderen zich niet veilig – niet in huis, en ook niet op straat. Wat wordt hiermee gedaan?

Mw. Van de Krans wijst op het aanbod dat Veilig Thuis heeft ontwikkeld, in samenwerking met U Centraal. Signalen van onveiligheidsgevoelens moeten volgens de aanwezigen meer serieus worden genomen, zeker nu ouderen langer zelfstandig moeten blijven. Dit wordt als knelpunt gezien.

Aangiftebereidheid
Wat wordt er gedaan met meldingen?

Mw. De Boer meldt dat meldingen van huiselijk geweld altijd worden behandeld door Justitie én de hulpverlening, mits daarvan aangifte wordt gedaan. Dat laatste gebeurt nog te weinig. Het is dus belangrijk om sterk te investeren in bewustwording. Melden of aangifte doen blijft voor ouderen namelijk een moeilijk punt. Vaak gaat het om naaste verwanten van wie ouderen afhankelijk zijn. Of om mishandeling die voortkomt uit een ziektebeeld van een naaste. Incidenten worden vaak met de mantel der liefde bedekt en soms wordt de situatie ook wel bewust in stand gehouden. Een knelpunt is de zeer lage meldings- en aangiftebereidheid.

Preventie
Mw. Van de Krans wijst erop dat Veilig Thuis ook preventief werkt, bijvoorbeeld door voorlichting te geven over het voorkomen van financieel misbruik. Daar kun je maatregelen tegen nemen.

Opvangplekken
Dit is een knelpunt. Hoe denkt de gemeente dit op te lossen? Is er noodopvang, en hoe komt iemand daar? Mw. De Boer legt uit dat cliënten soms via de huisarts gebruik kunnen maken van noodopvang bij een verpleeghuis, of van een van de opvangplekken van Movira. Per geval wordt bekeken wat de beste (tijdelijke) oplossing is. Soms wordt de pleger van het geweld een huisverbod opgelegd, maar onder ouderen komt dit niet zoveel voor.

Dementie
Er zijn veel voorbeelden van zorgelijke en moeilijke situaties, bijvoorbeeld incidenten die samenhangen met dementie. Volgens mw. Corter is het belangrijk dat hulpverleners de signalen van mishandeling herkennen, zowel van beginnende of gevorderde dementie, als van ontspoorde mantelzorg. Dergelijke zaken moeten zo vroeg mogelijk met betrokkenen bespreekbaar worden gemaakt. Dat is een moeilijke opgave. Daarom is het belangrijk om veel met elkaar te praten én om goede voorlichting aan mantelzorgers te geven. Vroegtijdig er op wijzen dat dit kan gebeuren en bespreekbaar maken, is het allerbelangrijkst.

Gepleit wordt voor veel meer voorlichting, liefst zo laagdrempelig mogelijk. Veelgelezen damesbladen zijn vaak goede kanalen. Volgens mw. Van de Krans wordt daar dan ook goed gebruik van gemaakt: Zo heeft Veilig Thuis al vele jaren een stand op de Margriet Winterfair. Er wordt ook informatie en voorlichting gegeven via tv-spotten. Op 15 juni is de jaarlijkse Internationale Dag Tegen Ouderenmishandeling – ook daar wordt veel bekendheid aan gegeven. Dit blijft een aandachtspunt.

Conclusies
– preventie, bewustwording en voorlichting zijn in het algemeen belangrijke pijlers in de aanpak van huiselijk geweld tegen en van mishandeling van ouderen
– met name goede voorlichting aan mantelzorgers over risico’s van een vorm van mishandeling is zeer belangrijk ter voorkoming van het uit de hand lopen van situaties
– bij ouderen met (beginnende) dementie is het vroegtijdig bespreekbaar maken van risico’s van vormen van mishandeling door mantelzorger of dementerende essentieel
– rubricering naar soorten van mishandeling in de registratie door ‘Veilig Thuis’ is nodig,
– registratie door Buurtteams moet worden ingevoerd.
– naast kwantitatief onderzoek is kwalitatief onderzoek van groot belang; cijfers zeggen niet alles
– aangifte- en meldingsbereidheid van mishandeling zou moeten worden gestimuleerd, hoe moeilijk dit ook is vanwege de afhankelijkheidsrelatie met de dader

“De gemeente moet (en wil ook!) nog veel leren van de praktijk”
(mw. Marieke de Boer, gemeente Utrecht)

“Ouderen moeten ook langer thuis wonen. De meesten ouderen willen dat, maar dat kan wel ontzettend pittig zijn. Als je zelf tachtig bent en je moet zorgen voor iemand die ook tachtig is, dan is dat niet altijd makkelijk”
(mw. Marianne van der Krans, Veilig Thuis).

[1] Omschrijving ouderenmishandeling: het handelen of nalaten van handelen van al degenen die in een terugkerende persoonlijke of professionele relatie met de oudere (iemand van 65 jaar of ouder) staan, waardoor de oudere persoon lichamelijke en/of psychische en/of materiële schade lijdt en waarbij van de kant van de oudere sprake is van een vorm van gedeeltelijke of volledige afhankelijkheid.

[2] De film (ca. 30 minuten) is in zijn geheel via internet te bekijken: https://veiligthuisgelderlandzuid.nl/film-van-signaleren-naar-bespreken.

[3]Meer informatie is te vinden via de website van Rijksoverheid.nl.

[4] Persbericht: Voor het eerst in jaren is het aantal meldingen van ouderenmishandeling in de provincie Utrecht stabiel gebleven. Dat blijkt uit cijfers van Veilig Thuis Utrecht, die de meldingen bijhoudt. In 2015 kwamen er 177 adviesvragen binnen en die cijfers zijn vergelijkbaar met die van 2014. In voorgaande jaren waren er juist ieder jaar meer gevallen bekend van ouderenmishandeling. Volgens Veilig Thuis lijken de problemen nu vaker in de nabije omgeving van de ouderen te worden opgelost. Uit de cijfers blijkt dat er vooral sprake is psychische mishandeling, financieel misbruik en lichamelijk geweld.